Her yıl milyonlarca akıllı telefon, bilgisayar ve ev aleti, kullanım ömrünü tamamlayarak büyük bir “elektronik atık” yığınına dönüşüyor. Modern dünyada hızla büyüyen bu atık sorununa karşı geliştirilen Circularity projesi, teknolojiyi çöpe göndermek yerine döngüsel bir sisteme entegre etmek için bilimsel bir yol haritası sunuyor.
TÜBİTAK tarafından desteklenen ve Belmont Forum kapsamında finanse edilen Circularity projesinin kapanış etkinliği, Yaşar Üniversitesi’nde gerçekleştirildi. Türkiye’nin yanı sıra Almanya, Japonya, Tayland ve Tayvan’dan beş üniversitenin iş birliği ile yürütülen bu çalışma, telefon ve elektrikli araç bataryaları gibi atıkları hammaddeye dönüştürmeyi hedefliyor.
Projenin Türkiye Koordinatörü Prof. Dr. Yiğit Kazançoğlu’nun liderliğindeki ekipte; Prof. Dr. Erhan Ada, Dr. Öğretim Üyesi Yeşim Deniz Özkan Özen, Dr. Öğretim Üyesi Mürüvvet Deniz Sezer ile araştırmacılar Çisem Lafcı ve Yalçın Berberoğlu görev aldı.
Kişi başı 18.3 kg e-atık
Proje kapsamında elde edilen veriler, Türkiye’nin 80 milyonu aşan nüfusuyla Batı Asya’nın en fazla elektronik atık üreten ülkelerinden biri olduğunu ortaya koyuyor. Türkiye’de kişi başı e-atık üretimi 18,3 kilograma ulaşırken, yıllık toplam atık miktarı 1 milyon tonun üzerine çıkmış durumda. Araştırmalar, geleneksel “al-kullan-at” modelinin sürdürülemez olduğunu gösterirken, artan atık miktarı karşısında geri dönüşüm tesislerinin kapasitesinin yetersiz kaldığına dikkat çekiyor.
Akıllı telefon ömürleri 2 yıla kadar düştü
Proje, dünyada en hızlı büyüyen e-atık kaynağının akıllı telefonlar olduğunu ve tüketim hızındaki endişe verici artışı gözler önüne serdi. Gelişmiş ülkelerde bir cihazın kullanım süresinin 2 yılın altına, gelişmekte olan ülkelerde ise 3 yıla kadar düştüğü kaydedildi. Bu durum, teknolojik döngünün her geçen gün daha fazla atık üretme potansiyeli taşıdığını gösteriyor.
Geleceğin tehdidi: Elektrikli araç bataryaları
Proje, yalnızca bugünün cihazlarını değil, aynı zamanda geleceğin teknolojisi olan elektrikli araçları da kapsıyor. Paydaş kurumlardan biri olan Almanya Bayreuth Üniversitesi’nden elde edilen verilere göre, 2024 itibarıyla Almanya yollarındaki bataryalı elektrikli araç (BEV) sayısının 1 milyon 651 binin üzerine çıkacağı öngörülüyor. Bu araçların bataryalarının gelecekte büyük bir atık havuzu oluşturmaması için döngüsel ekonomi modellerinin şimdiden kurulması gerektiği vurgulanıyor.
“Döngüsel ekonomi en güçlü kasımız”
Proje Koordinatörü ve Yaşar Üniversitesi Rektör Yardımcısı Prof. Dr. Yiğit Kazançoğlu, üniversitenin bu alandaki öncü rolünü şu sözlerle ifade etti:
“Üniversitemiz için döngüsel ekonomi, TÜBİTAK raporları ve küresel analizlerle tescillenmiş en güçlü yönlerimizden biridir. Projemiz, 2023 yılında Belmont Forum tarafından finanse edilen ve dünyada bu alanda seçilen yalnızca 7 projeden biri olma özelliğini taşıyor. ‘Üret, tüket ve at’ mantığına dayanan lineer sistemlerin tıkandığı bu dönemde; lojistik penceresinden bakarak bu yapıyı döngüsel bir modele dönüştürmek için çaba gösteriyoruz. Amacımız, gelecek nesillere daha yaşanabilir bir dünya bırakmaktır.”
“Akademik rehberlik bizim için yol gösterici”
Etkinliğe katılan Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Döngüsel Ekonomi ve Atık Yönetimi Daire Başkanı Sabriye Ayhan, üniversitelerin bu süreçteki önemini vurgulayarak şu ifadeleri kullandı:
“Bakanlık olarak politikalarımızı üniversitelerimizin bilimsel rehberliğiyle yürütüyoruz. Döngüsel ekonomi, artık çevresel bir tercihin ötesinde, küresel bir ekonomik zorunluluk haline gelmiştir. ‘Al-kullan-at’ modelinin yerini; kaynağın verimli kullanıldığı, atığın tekrar üretime dahil edildiği ve sektörel rekabetçiliğin arttığı yeni bir sistem almaktadır.”
